Pratik bilgiler

Hukuk sözlüğü

Sık kullanılan 331 hukuk teriminin kısa tanımı. Bağlantılar arşivdeki ilgili kanuna ya da maddeye gider.

331 terim

A

Abonman sözleşmesi: Belirli bir mal ya da hizmetin, süre boyunca düzenli aralıklarla sağlanması karşılığında bedel ödenmesini öngören sözleşme. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun
Acele kamulaştırma: Olağan kamulaştırma usulü beklenmeden, mahkemece kıymet takdiri yapılıp bedel yatırılarak taşınmaza önceden el konulması. Kamulaştırma Kanunu
Aciz belgesi: Takip sonunda alacağın tamamı ya da bir kısmı tahsil edilemediğinde icra dairesinin alacaklıya verdiği belge; borç ikrarı niteliği taşır. İcra ve İflas Kanunu
Açık artırma: Satışa çıkarılan malın en yüksek teklifi verene bırakıldığı satış usulü. İcra ve İflas Kanunu
Ad hoc tahkim: Bir kurum kurallarına bağlı kalmadan, tarafların kendi belirledikleri usulle yürütülen tahkim. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Adi ortaklık: İki ya da daha çok kişinin emek ve mallarını ortak bir amaca ulaşmak için birleştirdiği, tüzel kişiliği olmayan sözleşme. Türk Borçlar Kanunu
Adli kontrol: Şüpheli ya da sanığın tutuklanmadan, yurt dışına çıkış yasağı, imza yükümlülüğü gibi tedbirlerle denetim altında tutulması. CMK m.109
Adli sicil: Kesinleşmiş mahkûmiyet kararlarının kaydedildiği resmî kayıt sistemi. Türk Ceza Kanunu
Adli tatil: Her yıl 20 Temmuz ile 31 Ağustos arasında mahkemelerin olağan işlere ara verdiği dönem; bu dönemde bitecek bazı süreler uzar. HMK m.102
Adli yardım: Yargılama giderlerini karşılayamayacak durumdaki kişinin harç ve masraflardan geçici olarak muaf tutulması. HMK m.334
Ağır ceza mahkemesi: Kanunda ağır ceza mahkemesinin görevine bırakılan ve üst sınırı yüksek suçlara bakan ceza mahkemesi.
Ağır kusur: Herkesin göstermesi gereken en basit özenin bile gösterilmemesi; sorumluluğun kapsamını genişletebilir. Türk Borçlar Kanunu
Ahzu kabz yetkisi: Vekilin müvekkil adına para ve mal teslim almasına imkân veren özel yetki. Avukatlık Kanunu
Akdi faiz: Tarafların sözleşmeyle kararlaştırdığı faiz. TBK m.88
Akit: Sözleşmenin eski dildeki karşılığı.
Alacağın devri: Alacaklının, borçlunun rızası aranmaksızın alacağını yazılı bir sözleşmeyle üçüncü kişiye geçirmesi. TBK m.183
Alacaklı: Borç ilişkisinde edimi isteme hakkına sahip kişi.
Alacaklının temerrüdü: Alacaklının, usulüne uygun önerilen ifayı haklı bir sebep olmadan kabul etmemesi. TBK m.106
Alternatif uyuşmazlık çözümü: Arabuluculuk, uzlaştırma, tahkim gibi yargı dışı uyuşmazlık çözüm yollarının genel adı. Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu
Amme alacağı: Vergi, resim, harç ve benzeri kamu alacakları; özel tahsil usulüne tabidir. Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun
Anayasa şikâyeti: Temel hak ve özgürlüklerinin kamu gücünce ihlal edildiğini ileri süren kişinin Anayasa Mahkemesine bireysel başvurusu. AY m.148
Anlaşmalı boşanma: Evliliği en az bir yıl sürmüş eşlerin, boşanma ve sonuçları konusunda anlaşarak mahkemeye başvurması. Türk Medeni Kanunu
Ara karar: Davayı sona erdirmeyen, yargılamanın yürütülmesine ilişkin olarak verilen karar. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Arabuluculuk: Tarafların, tarafsız ve bağımsız bir uzmanın yardımıyla uyuşmazlığı kendi iradeleriyle çözmeye çalıştığı yöntem. HUAK m.2
Arabuluculuk son tutanağı: Arabuluculuk sürecinin sonucunu (anlaşma, anlaşamama ya da görüşme yapılamaması) gösteren tutanak. Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu
Arefe: Dinî bayramdan önceki gün; 13.00'ten sonrası resmî tatil sayılan yarım gün.
Asgari ücret tarifesi: Avukatlık ve arabuluculuk hizmetleri için her yıl belirlenen en düşük ücret çizelgesi.
Asıl alacak: Faiz ve masraflar dışında kalan, borcun kendisini oluşturan tutar.
Asliye mahkemesi: Kanunda başka mahkemeye bırakılmayan dava ve işlere bakan genel görevli ilk derece mahkemesi. HMK m.2
Avans: Gider ya da ücret için önceden ödenen tutar.
Ayıplı mal: Sözleşmeye, ambalajına ya da tanıtımına uygun olmayan veya beklenen niteliği taşımayan mal. TKHK m.8
Ayni hak: Bir şey üzerinde doğrudan egemenlik sağlayan ve herkese karşı ileri sürülebilen hak; mülkiyet, irtifak ve rehin gibi. Türk Medeni Kanunu
Azil: Vekâlet verenin, vekile verdiği yetkiyi tek taraflı olarak geri alması. Türk Borçlar Kanunu

B

Bağımsız bölüm: Kat mülkiyetine konu olabilen, ayrı kullanılmaya elverişli yapı bölümü. Kat Mülkiyeti Kanunu
Bağlantılı dava: Aynı ya da birbirine bağlı sebeplerden doğan ve birlikte görülmesi uygun olan davalar. HMK m.166
Basit yargılama usulü: Daha az dilekçe ve kısa sürelerle yürüyen, ön inceleme ile tahkikatın sadeleştirildiği yargılama usulü. HMK m.316
Bedel: Bir edimin karşılığı olarak ödenen para.
Bedelsiz kalan senet: Karşılığı olan edim gerçekleşmediği hâlde verilmiş senet; borçlu bunu dava yoluyla ileri sürebilir. İcra ve İflas Kanunu
Belirsiz alacak davası: Alacağın miktarı dava açılırken tam belirlenemiyorsa asgari bir tutarla açılan ve sonradan artırılabilen dava. HMK m.107
Beraat: Sanığın yüklenen suçu işlemediği ya da fiilin suç olmadığı sonucuna varılarak verilen hüküm. CMK m.223
Beyan: Bir tarafın, yargılama ya da idari işlemde bildirdiği husus veya irade açıklaması.
Bilirkişi: Çözümü hukuk dışında özel ya da teknik bilgi gerektiren konularda mahkemeye görüş bildiren uzman. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Bilirkişi raporuna itiraz: Tarafların, bilirkişi raporundaki eksik ya da belirsiz noktaların giderilmesini istemesi; rapor tebliğinden itibaren iki hafta içinde yapılır. HMK m.281
Bireysel başvuru: Kamu gücünün temel hakları ihlal ettiğini ileri süren kişinin, olağan yolları tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurması. AY m.148
Birleştirme: Aynı ya da farklı mahkemelerde görülen bağlantılı davaların tek dosyada birlikte görülmesi. HMK m.166
Bono: Düzenleyenin belirli bir tutarı lehtara ödemeyi üstlendiği kambiyo senedi (emre yazılı senet). Türk Ticaret Kanunu
Borca itiraz: İcra takibinde borçlunun, borcun varlığına ya da miktarına karşı çıkması. İcra ve İflas Kanunu
Borç: Borçlunun alacaklıya karşı bir şey vermek, yapmak ya da yapmamakla yükümlü olması.
Borçlunun temerrüdü: Muaccel borcun, alacaklının ihtarına rağmen ya da kesin vade geçtiği hâlde ifa edilmemesi. TBK m.117
Boşanma: Geçerli bir evliliğin kanunda sayılan sebeplerle mahkeme kararıyla sona ermesi. Türk Medeni Kanunu
Bozma: Kanun yolu incelemesinde hükmün hukuka aykırı bulunarak ortadan kaldırılması ve dosyanın yeniden incelenmek üzere gönderilmesi. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Bölge adliye mahkemesi: Adli yargıda ilk derece mahkemesi kararlarını istinaf yoluyla inceleyen ikinci derece mahkeme.
Bölge idare mahkemesi: İdari yargıda idare ve vergi mahkemesi kararlarını istinaf yoluyla inceleyen mahkeme. İYUK m.45
Bölünmezlik: Bir hakkın ya da borcun parçalara ayrılamaması; ortaklardan biri için yapılan işlemin hepsini etkilemesi.

C

Cayma hakkı: Tüketicinin, belirli sözleşmelerden gerekçe göstermeden ve cezai şart ödemeden belli süre içinde dönebilmesi. TKHK m.48
Cebri icra: Borcun devlet gücüyle yerine getirilmesi.
Celse: Duruşmanın her bir oturumu; eski usul metinlerinde ve tutanaklarda sık geçer.
Cevaba cevap dilekçesi: Davacının, davalının cevap dilekçesine karşı verdiği ikinci dilekçe. HMK m.136
Cevap dilekçesi: Davalının, dava dilekçesine karşı savunmasını yazılı olarak bildirdiği dilekçe; tebliğden itibaren iki hafta içinde verilir. HMK m.127
Ceza zamanaşımı: Kesinleşen cezanın belirli süre içinde infaz edilmemesi hâlinde artık infaz edilememesi. TCK m.68
Cezai şart: Borcun hiç ya da gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde ödenmesi önceden kararlaştırılan ceza. TBK m.179
Cumhuriyet savcısı: Kamu adına soruşturmayı yürüten, kamu davasını açan ve yargılamada iddia makamını temsil eden yargı mensubu. CMK m.160

Ç

Çek: Düzenleyenin bankaya, belirli bir tutarı lehtara ödemesi için verdiği havale niteliğindeki kıymetli evrak. Türk Ticaret Kanunu
Çekişmesiz yargı: Taraflar arasında uyuşmazlık olmadan mahkemenin hukuki bir durumu tespit ettiği ya da düzenlediği işler. Hukuk Muhakemeleri Kanunu

D

Dava: Hukuki korunma isteyen kişinin mahkemeye başvurarak hakkını talep etmesi.
Dava arkadaşlığı: Bir davada davacı ya da davalı tarafta birden çok kişinin bulunması. HMK m.57
Dava dilekçesi: Davanın açıldığı, tarafları, talep sonucunu, vakıaları ve delilleri gösteren dilekçe. HMK m.119
Dava şartı: Mahkemenin davanın esasına girebilmesi için bulunması gereken ön koşullar; görev, ehliyet, hukuki yarar gibi. HMK m.114
Dava zamanaşımı: Ceza hukukunda belirli süre geçince kamu davası açılamaması ya da düşmesi. TCK m.66
Davacı: Mahkemeye başvurarak davayı açan ve hukuki korunma isteyen taraf.
Davalı: Kendisine karşı dava açılan taraf.
Davanın ıslahı: Taraflardan birinin, yaptığı usul işlemlerini kısmen ya da tamamen düzeltmesi; bir davada bir kez yapılabilir. HMK m.176
Davanın ihbarı: Davanın, sonucundan etkilenebilecek üçüncü kişiye bildirilmesi. HMK m.61
Davaya katılma: Ceza davasında suçtan zarar görenin, kamu davasına katılan sıfatıyla dahil olması. CMK m.237
Defi: Davalının, hakkın varlığını kabul etmekle birlikte ifadan kaçınmasını sağlayan savunma aracı; zamanaşımı gibi.
Delil: Bir vakıanın doğruluğunu ispata yarayan araç; belge, tanık, bilirkişi, keşif gibi. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Delil tespiti: İleride kaybolacağı ya da kullanılması güçleşeceği düşünülen delilin dava öncesi veya sırasında güvenceye alınması. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Denetimli serbestlik: Hükümlünün cezasının kalan kısmını belirli yükümlülüklerle toplum içinde geçirmesi. CGTİK m.105/A
Derdestlik: Aynı taraflar arasında aynı konuda görülmekte olan bir dava bulunması; ikinci dava için engeldir. HMK m.114
Direnme kararı: Bozma kararından sonra ilk derece ya da bölge mahkemesinin önceki kararında ısrar etmesi. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Duruşma: Tarafların mahkeme önünde dinlendiği, delillerin tartışıldığı oturum.
Düşme: Davanın, kanunda belirtilen sebeplerle esasa girilmeden sona ermesi.

E

Ecrimisil: Bir taşınmazı haksız olarak kullanan kişiden istenen kullanım tazminatı. Türk Medeni Kanunu
Eda davası: Davalının bir şey vermeye, yapmaya ya da yapmamaya mahkûm edilmesinin istendiği dava. HMK m.105
Edim: Borç ilişkisinde borçlunun yerine getirmesi gereken davranış.
Ehliyet: Hak sahibi olabilme (hak ehliyeti) ya da kendi işlemleriyle hak edinip borç altına girebilme (fiil ehliyeti) yeteneği. Türk Medeni Kanunu
Eksik inceleme: Mahkemenin karar için gerekli araştırmayı yapmadan hüküm kurması; bozma sebebidir.
Elatmanın önlenmesi: Mülkiyet hakkına yapılan haksız müdahalenin sona erdirilmesi için açılan dava (men-i müdahale). Türk Medeni Kanunu
Elbirliği mülkiyeti: Kanun ya da sözleşme gereği oluşan bir topluluğun, paylara ayrılmadan bir şeye birlikte malik olması. Türk Medeni Kanunu
Elektronik tebligat: Tebligatın elektronik adrese yapılması; adrese ulaştığı günü izleyen beşinci günün sonunda yapılmış sayılır. Tebligat Kanunu
Emsal karar: Benzer uyuşmazlıklarda yol gösterici niteliği olan yüksek mahkeme kararı.
Esas hakkında mütalaa: Ceza yargılamasında savcının, delillere göre sanık hakkındaki görüşünü açıkladığı beyan. Ceza Muhakemesi Kanunu
Esas numarası: Dava ya da dosyaya mahkemece verilen kayıt numarası (ör. 2025/123 E.).
Eser sözleşmesi: Yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, işsahibinin de bedel ödemeyi üstlendiği sözleşme. TBK m.470
Eski hâle getirme: Kusuru olmadan bir süreyi kaçıran tarafın, o işlemi yapma imkânını yeniden kazanması. HMK m.95
Evlat edinme: Mahkeme kararıyla, ergin olmayan ya da ergin bir kişi ile evlat edinen arasında soybağı ilişkisi kurulması. Türk Medeni Kanunu

F

Fazlaya ilişkin haklar: Dava edilen kısmın dışında kalan alacağın saklı tutulduğunu gösteren ifade.
Fer'i müdahale: Davada taraflardan birinin yanında, onun kazanmasında hukuki yararı olan üçüncü kişinin yer alması. HMK m.66
Feragat: Davacının talebinden kısmen ya da tamamen vazgeçmesi; kesin hüküm gibi sonuç doğurur. HMK m.307
Fesih: Sürekli bir sözleşmenin tek taraflı irade açıklamasıyla ileriye etkili olarak sona erdirilmesi.
Fiil ehliyeti: Kişinin kendi işlemleriyle hak edinip borç altına girebilme yeteneği. Türk Medeni Kanunu
Fikri mülkiyet: Eser, marka, patent gibi zihinsel ürünler üzerindeki haklar.

G

Gaiplik: Ölüm tehlikesi içinde kaybolan ya da uzun süredir haber alınamayan kişinin mahkeme kararıyla gaip sayılması. Türk Medeni Kanunu
Gecikme faizi: Para borcunun zamanında ödenmemesi sebebiyle işleyen faiz; temerrüt faizi olarak da anılır. TBK m.120
Geçici hukuki koruma: Esas hakkında karar verilinceye kadar hakkı korumaya yönelik tedbirler; ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz gibi.
Gerekçe: Kararın hangi vakıa ve hukuki nedenlere dayandığını gösteren açıklama. HMK m.297
Gerekçeli karar: Hüküm fıkrasıyla birlikte gerekçesi de yazılmış karar; kanun yolu süreleri çoğu zaman bunun tebliğiyle başlar.
Gider avansı: Davada tebligat, tanık ve bilirkişi giderleri için başta yatırılan tutar. HMK m.120
Görev: Bir davanın konusu itibarıyla hangi tür mahkemede görüleceği; kamu düzenine ilişkindir. HMK m.1
Görevsizlik kararı: Mahkemenin davaya bakmakla görevli olmadığını belirterek verdiği usul kararı. HMK m.20
Güven sorumluluğu: Kişinin, yarattığı haklı güvenin boşa çıkmasından doğan zararlardan sorumlu tutulması.

H

Haciz: Alacağın ödenmesini sağlamak için borçlunun mallarına icra dairesince el konulması. İcra ve İflas Kanunu
Haciz ihbarnamesi: Borçlunun üçüncü kişideki alacak ya da malının haczedildiğini o kişiye bildiren yazı. İcra ve İflas Kanunu
Hacizde istihkak: Haczedilen malın borçluya değil kendisine ait olduğunu ileri süren üçüncü kişinin iddiası. İcra ve İflas Kanunu
Hak düşürücü süre: Geçmesiyle hakkın kendisinin sona erdiği süre; hâkim kendiliğinden dikkate alır.
Hâkimin reddi: Tarafsızlığından şüphe edilen hâkimin davaya bakmaması için yapılan talep. HMK m.36
Haksız fiil: Hukuka aykırı ve kusurlu bir davranışla başkasına zarar verilmesi; tazminat borcu doğurur. TBK m.49
Haksız şart: Tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye konulan ve dengeyi tüketici aleyhine bozan hüküm; kesin hükümsüzdür. TKHK m.5
Haksız tahrik: Haksız bir fiilin yarattığı hiddet ya da şiddetli elem altında suç işlenmesi; cezada indirim sebebidir. TCK m.29
Hapis cezası: Hükümlünün özgürlüğünün belirli süre kısıtlandığı ceza. TCK m.46
Harç: Yargı ve bazı idari hizmetlerden yararlananlardan alınan kamu geliri. Harçlar Kanunu
Hasar: Malın zarar görmesi ya da yok olması; hasarın kime geçtiği sözleşme türüne göre belirlenir.
Hukuki dinlenilme hakkı: Tarafların yargılamadan haberdar olma, açıklama yapma ve görüşlerinin değerlendirilmesini isteme hakkı. HMK m.27
Hukuki yarar: Davacının dava açmakta korunmaya değer güncel bir menfaatinin bulunması; dava şartıdır. HMK m.114
Husumet: Davada taraf sıfatı; davanın doğru kişiye karşı açılıp açılmadığı.
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması: Belirli koşullarda sanık hakkındaki mahkûmiyet hükmünün sonuç doğurmamasına ve denetim süresine bağlanmasına karar verilmesi. CMK m.231
Hükmün tavzihi: Yeterince açık olmayan ya da çelişkili hükmün mahkemece açıklanması. HMK m.305
Hüküm: Yargılamanın sonunda uyuşmazlığın esası hakkında verilen nihai karar. HMK m.294
Hüküm fıkrası: Kararın, tarafların hak ve yükümlülüklerini gösteren sonuç bölümü. HMK m.297
Hükümlü: Hakkında mahkûmiyet hükmü kesinleşmiş kişi.

İ

İbra: Alacaklının borçluyu borcundan kurtardığını bildiren işlem. TBK m.132
İcra emri: İlamlı takipte borçluya borcu ödemesi ya da gereğini yerine getirmesi için gönderilen emir. İcra ve İflas Kanunu
İcra mahkemesi: İcra ve iflas dairelerinin işlemlerine yönelik şikâyet ve itirazları inceleyen mahkeme. İcra ve İflas Kanunu
İcra takibi: Alacaklının, alacağını devlet gücüyle tahsil etmek için icra dairesine başvurusuyla başlayan süreç.
İcranın geri bırakılması: İlamlı takipte borçlunun, borcun itfa, imhal ya da zamanaşımı nedeniyle takibin durdurulmasını istemesi. İcra ve İflas Kanunu
İçtihadı birleştirme kararı: Yüksek mahkemenin çelişen içtihatları gidermek için verdiği ve mahkemeleri bağlayan karar.
İdari işlem: İdarenin kamu gücüne dayanarak tek taraflı iradesiyle yaptığı ve hukuki sonuç doğuran işlem.
İdari para cezası: Kabahat karşılığında idari makamlarca verilen para cezası. KK m.17
İddianame: Savcının, soruşturma sonunda yeterli şüphe oluştuğunda kamu davasını açtığı belge. CMK m.170
İddianamenin iadesi: Eksik ya da hatalı düzenlenen iddianamenin mahkemece savcılığa geri gönderilmesi. CMK m.174
İfa: Borçlunun borcunu gereği gibi yerine getirmesi.
İfade: Şüphelinin soruşturma evresinde kolluk ya da savcı tarafından dinlenmesi. CMK m.147
İflas: Borçlunun bütün mallarının alacaklılar yararına paraya çevrilmesini sağlayan toplu takip. İcra ve İflas Kanunu
İhale: Malın açık artırma ile satışı; icrada haczedilen malların satış yöntemi.
İhalenin feshi: Usulsüz yapılan icra ihalesinin icra mahkemesince iptal edilmesi. İcra ve İflas Kanunu
İhtar: Bir tarafın diğerine hukuki sonuç doğurmak amacıyla yaptığı uyarı.
İhtarname: Uyarının noter aracılığıyla resmî olarak yapıldığı belge. Noterlik Kanunu
İhtiyari arabuluculuk: Tarafların isteğe bağlı olarak arabulucuya başvurması.
İhtiyati haciz: Alacağın tahsilini güvenceye almak için borçlunun mallarına dava ya da takip öncesinde geçici olarak el konulması. İcra ve İflas Kanunu
İhtiyati tedbir: Dava sonuçlanıncaya kadar mevcut durumu korumak ya da zararı önlemek için verilen geçici karar. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
İlam: Mahkemenin verdiği ve icraya konulabilen karar belgesi.
İlamsız takip: Bir mahkeme kararına dayanmadan başlatılan icra takibi. İcra ve İflas Kanunu
İlk derece mahkemesi: Davayı ilk olarak inceleyip karara bağlayan mahkeme.
İlk itiraz: Yetki itirazı ve tahkim itirazı gibi cevap dilekçesiyle ileri sürülmesi gereken itirazlar. HMK m.116
İmar planı: Bir yerleşim alanının kullanım biçimini ve yapılaşma koşullarını gösteren plan.
İmza itirazı: Takibe dayanak belgedeki imzanın kendisine ait olmadığını ileri süren borçlunun itirazı. İcra ve İflas Kanunu
İnfaz: Kesinleşen mahkeme kararının yerine getirilmesi. Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun
İnkâr tazminatı: Haksız itirazı nedeniyle alacaklıyı takipte engelleyen borçlunun ödemeye mahkûm edildiği tazminat. İcra ve İflas Kanunu
İpotek: Bir alacağı güvenceye almak için taşınmaz üzerinde kurulan rehin hakkı. Türk Medeni Kanunu
İrtifak hakkı: Bir taşınmaz üzerinde başkasına kullanma ya da yararlanma yetkisi veren sınırlı ayni hak. Türk Medeni Kanunu
İstinabe: Bir işlemin, başka yer mahkemesinden yapılmasının istenmesi. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
İstinaf: İlk derece mahkemesi kararlarının hem maddi hem hukuki yönden bölge mahkemesince yeniden incelenmesi. HMK m.341
İş kazası: İşçinin işveren otoritesi altında bulunduğu sırada ya da işin yürütümü nedeniyle uğradığı ve bedensel ya da ruhsal zarar doğuran olay.
İşe iade: Geçerli sebep olmadan iş sözleşmesi feshedilen işçinin işine dönmesini isteme hakkı. İş Kanunu
İştirak nafakası: Velayeti kendisine verilmeyen ananın ya da babanın, çocuğun bakım ve eğitim giderine katılmak için ödediği nafaka. Türk Medeni Kanunu
İtiraz: Bir karar ya da işleme karşı, kanunda gösterilen mercie yapılan başvuru.
İtirazın iptali davası: Ödeme emrine itiraz edilmesi üzerine alacaklının, alacağın varlığını genel mahkemede ispatlamak için açtığı dava. İcra ve İflas Kanunu
İtirazın kaldırılması: Alacaklının, belgeye dayanarak icra mahkemesinden borçlunun itirazının kaldırılmasını istemesi. İcra ve İflas Kanunu
İzale-i şuyu: Paylı ya da elbirliği mülkiyetinde ortaklığın aynen bölme ya da satış yoluyla giderilmesi. Türk Medeni Kanunu

K

Kabahat: Kanunun karşılığında idari yaptırım öngördüğü haksızlık. Kabahatler Kanunu
Kambiyo senedi: Poliçe, bono ve çek gibi sıkı şekil kurallarına tabi kıymetli evrak. Türk Ticaret Kanunu
Kamu davası: Suç nedeniyle devlet adına savcılığın açtığı ceza davası.
Kamu düzeni: Toplumun temel yapısını ve ortak yararını koruyan, tarafların iradesiyle değiştirilemeyen kurallar bütünü.
Kamulaştırma: Kamu yararı için özel mülkiyetteki taşınmazın bedeli ödenerek idarece edinilmesi. Kamulaştırma Kanunu
Kanun yararına bozma: Kesinleşmiş bir karara karşı, kanuna aykırılığın giderilmesi için yetkili makamlarca yapılan olağanüstü başvuru. Ceza Muhakemesi Kanunu
Kanun yararına temyiz: Kesinleşmiş hukuk kararlarına karşı Adalet Bakanlığı ya da Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığınca yapılan başvuru. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Kanun yolu: Bir karara karşı daha üst mercide yapılan inceleme yolu; itiraz, istinaf ve temyiz gibi.
Kapora: Sözleşme kurulurken verilen ve sözleşmenin kurulduğunu gösteren para (bağlanma parası). TBK m.177
Karar düzeltme: Eski usulde yüksek mahkeme kararlarının aynı mercice yeniden incelenmesi yolu; bugün yalnız geçiş hükümleri kapsamında söz konusudur.
Karar numarası: Mahkemenin verdiği karara verilen sıra numarası (ör. 2025/456 K.).
Karşı dava: Davalının, aynı yargılamada davacıya karşı açtığı dava. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Kat irtifakı: Henüz tamamlanmamış yapıda, bağımsız bölümler için arsa payıyla bağlantılı olarak kurulan hak. Kat Mülkiyeti Kanunu
Kat mülkiyeti: Tamamlanmış yapının bağımsız bölümleri üzerinde arsa payıyla bağlantılı olarak kurulan mülkiyet. Kat Mülkiyeti Kanunu
Kayyım: Belirli bir işin görülmesi ya da bir malvarlığının yönetimi için atanan temsilci. Türk Medeni Kanunu
Kefalet: Kefilin, borçlunun borcunu ifa etmemesinin sonuçlarından alacaklıya karşı sorumlu olmayı üstlendiği sözleşme. Türk Borçlar Kanunu
Kesin hüküm: Kanun yolları tükenmiş ve aynı taraflar arasında aynı konuda yeniden dava açılmasını engelleyen karar. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Kesin süre: Kaçırıldığında o işlemi yapma hakkını ortadan kaldıran süre. HMK m.94
Kesinleşme şerhi: Kararın kanun yolu süreleri geçtiği ya da tüketildiği için kesinleştiğini gösteren not.
Keşif: Hâkimin bir yeri ya da şeyi bizzat inceleyerek bilgi edinmesi. HMK m.288
Kısıtlılık: Mahkeme kararıyla kişinin fiil ehliyetinin sınırlandırılarak vesayet altına alınması. Türk Medeni Kanunu
Kısmi dava: Bölünebilir bir alacağın yalnızca bir kısmının dava edilmesi. HMK m.109
Kıymet takdiri: Haczedilen malın satış öncesinde değerinin belirlenmesi. İcra ve İflas Kanunu
Kıymetli evrak: Hakkın senetten ayrı olarak ileri sürülemediği belge; çek, bono, poliçe gibi. Türk Ticaret Kanunu
Kira sözleşmesi: Kiraya verenin bir şeyin kullanılmasını, kiracının da kira bedelini ödemeyi üstlendiği sözleşme. TBK m.299
Kira tespit davası: Yeni kira döneminde uygulanacak kira bedelinin mahkemece belirlenmesi için açılan dava. TBK m.344
Konkordato: Borçlunun alacaklılarıyla anlaşarak borçlarını belirli oranda ve vadede ödemesini sağlayan yapılandırma. İcra ve İflas Kanunu
Koşullu salıverilme: Hükümlünün cezasının belirli bir kısmını iyi hâlle geçirmesi üzerine kalan süreyi dışarıda geçirmesine izin verilmesi. CGTİK m.107
Kovuşturma: İddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar süren evre. CMK m.2
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı: Soruşturma sonunda yeterli şüphe oluşmadığında savcının verdiği karar. CMK m.172
Kötü niyet tazminatı: Haksız ve kötü niyetli takip yapan alacaklının borçluya ödemeye mahkûm edildiği tazminat. İcra ve İflas Kanunu
Kusur: Hukuka aykırı sonucun istenmesi ya da gereken özenin gösterilmemesi.
Kusursuz sorumluluk: Kusur aranmaksızın, kanunda belirtilen hâllerde kişinin zarardan sorumlu tutulması.

L

Lehe kanun: Suç tarihinden sonra yürürlüğe giren kanunlardan failin lehine olanın uygulanması ilkesi. TCK m.7

M

Maddi tazminat: Malvarlığında meydana gelen azalmanın giderilmesi için ödenen para. TBK m.49
Mahkûmiyet: Sanığın suçu işlediğinin sabit görülerek cezalandırılmasına karar verilmesi. CMK m.223
Mahsup: Bir tutarın başka bir tutardan düşülmesi; ceza hukukunda tutuklulukta geçen sürenin cezadan indirilmesi. TCK m.63
Maktu harç: Değerden bağımsız olarak sabit tutarda alınan harç. Harçlar Kanunu
Mal rejimi: Evlilik süresince eşlerin malvarlıkları arasındaki ilişkiyi düzenleyen kurallar. Türk Medeni Kanunu
Mal rejiminin tasfiyesi: Evlilik sona erdiğinde eşlerin edinilmiş mallara katılım alacaklarının belirlenmesi.
Malvarlığı: Bir kişiye ait parayla ölçülebilen hak ve borçların bütünü.
Manevi tazminat: Kişilik hakkı zedelenen kişinin uğradığı elem ve ıstırap karşılığında ödenen para. TBK m.56
Menfi tespit davası: Borçlu olmadığının tespiti için açılan dava; icra takibinden önce ya da sonra açılabilir. İcra ve İflas Kanunu
Meni müdahale: Elatmanın önlenmesi davasının eski adı.
Mevzuat: Yürürlükteki kanun, kararname, yönetmelik ve benzeri düzenleyici işlemlerin bütünü.
Mirasçı: Ölen kişinin malvarlığına kanun ya da ölüme bağlı tasarrufla halef olan kişi.
Mirasçılık belgesi: Mirasçıları ve paylarını gösteren, sulh hukuk mahkemesi ya da noterden alınan belge (veraset ilamı). Türk Medeni Kanunu
Mirasın reddi: Yasal ya da atanmış mirasçının mirası kabul etmediğini süresi içinde bildirmesi. Türk Medeni Kanunu
Muaccel: Vadesi gelmiş, istenebilir durumdaki borç.
Muarazanın men'i: Bir hakkın kullanılmasına yapılan haksız itiraz ve engellemenin önlenmesi için açılan dava.
Muhdesat: Bir taşınmaz üzerine sonradan yapılan yapı, ağaç gibi eklentiler.
Muhtıra: Bir işlemin yapılması için ilgiliye gönderilen yazılı uyarı.
Muris: Ölümüyle mirası açılan kişi.
Muvazaa: Tarafların üçüncü kişileri yanıltmak amacıyla gerçek iradelerine uymayan görünüşte bir işlem yapması. TBK m.19
Mücbir sebep: Önceden öngörülemeyen ve karşı konulamayan, borcun ifasını imkânsız kılan olay.
Müdahil: Ceza davasına katılan sıfatıyla dahil olan suçtan zarar gören.
Müddeabih: Dava konusu şey ya da miktar.
Mülkiyet hakkı: Malike, eşya üzerinde hukuk düzeni içinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarruf yetkisi veren ayni hak. Türk Medeni Kanunu
Müteselsil sorumluluk: Birden çok borçludan her birinin borcun tamamından sorumlu olması. TBK m.162
Müvekkil: Avukata ya da vekile işini gördürmek için yetki veren kişi.

N

Nafaka: Kanunun yüklediği bakım yükümlülüğü gereği belirli aralıklarla ödenen para.
Nisap: Bir karar ya da işlem için gereken asgari sayı ya da miktar.
Nispi harç: Dava ya da işlemin değeri üzerinden oranla hesaplanan harç. Harçlar Kanunu
Noter: Hukuki güvenliği sağlamak için belgeleri düzenleyen, onaylayan ve kamu hizmeti gören kişi. NK m.1
Nüfus kaydının düzeltilmesi: Nüfus kütüğündeki ad, yaş gibi bilgilerin mahkeme kararıyla değiştirilmesi.

O

Olağan zamanaşımı: Kanunda ayrıca süre öngörülmeyen alacaklar için geçerli on yıllık genel süre. TBK m.146
Olağanüstü kanun yolu: Kesinleşmiş kararlara karşı istisnai olarak başvurulan yol; yargılamanın yenilenmesi, kanun yararına bozma gibi.
Onama: Kanun yolu incelemesinde kararın hukuka uygun bulunarak onaylanması.
Ortaklığın giderilmesi: Paylı ya da elbirliği mülkiyetinin aynen bölme ya da satış yoluyla sona erdirilmesi davası (izale-i şuyu). Türk Medeni Kanunu

Ö

Ödeme emri: İlamsız takipte borçluya, borcu ödemesi ya da itiraz etmesi için gönderilen emir. İcra ve İflas Kanunu
Ödeme süresi: Borçlunun takip konusu borcu ödemesi için tanınan süre.
Ön inceleme: Tahkikattan önce dava şartları, ilk itirazlar ve uyuşmazlık noktalarının belirlendiği aşama. HMK m.137
Ön ödeme: Bazı suçlarda kovuşturmaya geçilmeden belirli bir tutarın ödenmesiyle davanın düşmesini sağlayan kurum. TCK m.75
Önalım hakkı: Paydaşın, payını üçüncü kişiye satan paydaşın payını öncelikle satın alabilme hakkı (şufa). Türk Medeni Kanunu
Özel hakem: Taraflarca seçilen ve uyuşmazlığı mahkeme yerine karara bağlayan kişi.

P

Paylı mülkiyet: Bir şeyin, maddi olarak bölünmemiş belli paylarla birden çok kişiye ait olması. Türk Medeni Kanunu
Peşin harç: Dava açılırken ya da işlem yapılırken önceden yatırılan harç. Harçlar Kanunu
Poliçe: Düzenleyenin muhataba, lehtara belirli bir tutarı ödemesi talimatını içeren kambiyo senedi. Türk Ticaret Kanunu

R

Rehin: Bir alacağı güvenceye almak için mal üzerinde kurulan ayni hak. Türk Medeni Kanunu
Resen: Talep aranmaksızın mahkeme ya da makamın kendiliğinden işlem yapması.
Rücu: Başkasının borcunu ödeyen ya da sorumlu olanın, ödediği tutarı asıl sorumludan geri istemesi.
Rüçhan hakkı: Bir hakkın diğerlerinden önce karşılanması ya da kullanılması önceliği.

S

Saklı pay: Belirli yasal mirasçıların, mirasbırakanın tasarruflarıyla ellerinden alınamayan miras payı. Türk Medeni Kanunu
Sanık: Kovuşturmanın başlamasından hükmün kesinleşmesine kadar suç şüphesi altındaki kişi. CMK m.2
Savunma: Davalı ya da sanığın iddialara karşı açıklamaları.
Sebepsiz zenginleşme: Haklı bir sebep olmadan başkasının malvarlığından zenginleşenin bunu geri verme yükümlülüğü. TBK m.77
Senet: Bir hukuki işlemi ya da borcu gösteren yazılı belge.
Sıfat: Bir kişinin davada taraf olabilmesi için dava konusu hakla olan ilişkisi.
Sıra cetveli: Haczedilen malın satış bedelinin alacaklılar arasında hangi sırayla paylaştırılacağını gösteren liste. İcra ve İflas Kanunu
Soruşturma: Suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar süren evre. CMK m.2
Soybağı: Çocuk ile anası ve babası arasındaki hukuki bağ. Türk Medeni Kanunu
Sözleşme: İki ya da daha fazla kişinin karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulan hukuki işlem. TBK m.1
Sözleşmeden dönme: Tarafın kurulmuş sözleşmeyi geçmişe etkili olarak ortadan kaldırması.
Suç: Kanunda tanımlanan ve karşılığında ceza ya da güvenlik tedbiri öngörülen fiil.
Suç duyurusu: Bir suçun işlendiğinin savcılığa ya da kolluğa bildirilmesi (ihbar ya da şikâyet). CMK m.158
Suçta tekerrür: Önceki mahkûmiyet kesinleştikten sonra yeniden suç işlenmesi; infazda ağırlaştırıcı sonuç doğurur. TCK m.58
Sulh: Tarafların karşılıklı ödünlerle uyuşmazlığı mahkeme önünde sona erdirmesi. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Sulh hukuk mahkemesi: Kira, ortaklığın giderilmesi, çekişmesiz yargı gibi kanunda sayılan işlere bakan mahkeme. HMK m.4
Süre tutum dilekçesi: Kanun yolu süresini kaçırmamak için gerekçesi sonradan bildirilmek üzere verilen kısa dilekçe.

Ş

Şikâyet (ceza): Suçtan zarar görenin, kovuşturulmasını istediği suçu yetkililere bildirmesi; bazı suçlarda kovuşturma şartıdır. TCK m.73
Şikâyet (icra): İcra ve iflas dairelerinin kanuna ya da olaya aykırı işlemlerine karşı icra mahkemesine yapılan başvuru. İcra ve İflas Kanunu
Şüpheli: Soruşturma evresinde suç şüphesi altındaki kişi. CMK m.2

T

Tahkikat: Delillerin toplanıp incelendiği yargılama aşaması. HMK m.143
Tahkim: Uyuşmazlığın taraf iradesiyle devlet mahkemesi yerine hakem ya da hakem kurulunca çözülmesi. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Tahliye: Kiralananın boşaltılması ya da tutuklunun serbest bırakılması.
Takas: Karşılıklı ve muaccel iki alacağın, küçük olan tutarda birbirini sona erdirmesi. TBK m.139
Takipsizlik: Kovuşturmaya yer olmadığı kararının yaygın adı.
Taksit: Borcun parçalara bölünerek belirli aralıklarla ödenen her bir bölümü.
Talak: Boşanmanın eski hukuktaki adı.
Taleple bağlılık: Hâkimin tarafların talep sonucundan fazlasına ya da başkasına karar verememesi. HMK m.26
Tanık: Bir olay hakkında bildiklerini mahkemede anlatan kişi. HMK m.240
Tapu iptali ve tescil: Tapudaki kaydın yolsuz olduğu gerekçesiyle iptali ve gerçek hak sahibi adına tescili için açılan dava. Türk Medeni Kanunu
Tarafların eşitliği: Yargılamada tarafların aynı haklara ve imkânlara sahip olması ilkesi. HMK m.27
Tasarrufun iptali: Borçlunun alacaklıları zarara uğratmak amacıyla yaptığı işlemlerin iptali için açılan dava. İcra ve İflas Kanunu
Tazminat: Uğranılan zararın giderilmesi için ödenen para.
Tebellüğ: Tebliğ edilen belgenin alınması.
Tebligat: Bir hukuki işlemin ilgilisine usulüne uygun olarak bildirilmesi. Tebligat Kanunu
Tefhim: Kararın duruşmada taraflara okunarak bildirilmesi. HMK m.294
Temerrüt faizi: Borçlunun para borcunu geç ödemesi nedeniyle işleyen faiz. TBK m.120
Teminat: Bir yükümlülüğün yerine getirilmesini güvenceye almak için gösterilen para, mal ya da kefalet.
Temlik: Bir hakkın ya da alacağın başkasına devri.
Temyiz: Kararların yalnız hukuka uygunluk yönünden yüksek mahkemece incelenmesi. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Tenkis davası: Mirasbırakanın saklı payı aşan tasarruflarının saklı pay sınırına indirilmesi için açılan dava. Türk Medeni Kanunu
Terditli dava: Asıl talebin kabul edilmemesi ihtimaline karşı ikinci bir talebin de ileri sürüldüğü dava. HMK m.111
Tereke: Ölen kişinin geride bıraktığı hak ve borçların bütünü.
Tescil: Bir hakkın ya da işlemin resmî sicile kaydedilmesi.
Teslim: Malın zilyetliğinin karşı tarafa geçirilmesi.
Tespit davası: Bir hak ya da hukuki ilişkinin varlığının veya yokluğunun belirlenmesi için açılan dava. HMK m.106
Tevdi mahalli: Alacaklı ifayı kabul etmediğinde borçlunun edimi bırakabileceği, hâkimce belirlenen yer. TBK m.107
Tutanak: Bir işlem ya da olayın yetkili kişilerce yazıya geçirildiği belge.
Tutuklama: Kuvvetli suç şüphesi ve kaçma ya da delil karartma tehlikesi bulunan kişinin hâkim kararıyla özgürlüğünün geçici olarak kaldırılması. CMK m.100
Tüketici hakem heyeti: Belirli tutarın altındaki tüketici uyuşmazlıklarına bakmakla görevli idari kurul. TKHK m.68
Tüketici mahkemesi: Tüketici işlemlerinden doğan uyuşmazlıklara bakan özel mahkeme. TKHK m.73

U

Uyarlama: Sözleşme kurulduktan sonra öngörülemeyen olağanüstü değişiklikler nedeniyle sözleşmenin yeni koşullara uyumlu hâle getirilmesi. TBK m.138
Uyuşmazlık Mahkemesi: Adli, idari ve askeri yargı arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözen mahkeme.
Uzlaştırma: Bazı suçlarda şüpheli ile mağdurun bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşarak uyuşmazlığı sona erdirmesi. CMK m.253

Ü

Üst hakkı: Başkasının arazisinin altında ya da üstünde yapı yapma ve sürdürme hakkı veren irtifak. Türk Medeni Kanunu

V

Vadeli borç: İfası belirli bir tarihe bağlanmış borç.
Vakıa: Hukuki sonuç doğuran somut olay.
Vasi: Kısıtlı ya da velayet altında bulunmayan küçüğün kişisel ve malvarlığına ilişkin işlerini yürüten kişi. Türk Medeni Kanunu
Vasiyetname: Kişinin ölümünden sonra malvarlığı hakkında yaptığı tek taraflı tasarruf. Türk Medeni Kanunu
Vekâlet sözleşmesi: Vekilin, vekâlet verenin bir işini görmeyi ya da işlemini yapmayı üstlendiği sözleşme. Türk Borçlar Kanunu
Vekâlet ücreti: Avukatın hizmeti karşılığında aldığı ücret ya da yargılama sonunda karşı tarafa yükletilen avukatlık ücreti. AvK m.164
Vekâletname: Vekile verilen temsil yetkisini gösteren belge.
Vekil: Başkası adına ve hesabına hukuki işlem yapmaya yetkili kişi.
Velayet: Ana ve babanın ergin olmayan çocukları üzerindeki bakım, eğitim ve temsil hak ve yükümlülükleri. Türk Medeni Kanunu

Y

Yargılama gideri: Harçlar, tanık ve bilirkişi ücretleri, tebligat ve vekâlet ücreti gibi davanın görülmesi için yapılan giderler. HMK m.323
Yargılamanın yenilenmesi: Kesinleşmiş bir hükümde, kanunda sayılan ağır usul eksiklikleri ya da yeni deliller nedeniyle davanın yeniden görülmesi. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Yediemin: Haczedilen ya da el konulan malın korunması için teslim edildiği güvenilir kişi.
Yemin: Tarafın, bir vakıanın doğruluğunu kanunda gösterilen biçimde andiçerek beyan etmesi. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Yetki: Bir davanın hangi yer mahkemesinde görüleceği. HMK m.5
Yetki itirazı: Davanın yetkisiz mahkemede açıldığı iddiası; kesin yetki dışında ilk itiraz olarak cevapla ileri sürülür. HMK m.19
Yetki sözleşmesi: Tacirler ya da kamu tüzel kişileri arasında yetkili mahkemenin önceden belirlenmesi. Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Yoksulluk nafakası: Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşe, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer eşçe ödenen nafaka. Türk Medeni Kanunu
Yürütmenin durdurulması: İdari işlemin, iptal davası sonuçlanıncaya kadar uygulanmasının durdurulması. İdari Yargılama Usulü Kanunu

Z

Zamanaşımı: Belirli bir sürenin geçmesiyle alacağın dava yoluyla istenebilme imkânının ya da kovuşturma ve cezanın yerine getirilmesi imkânının ortadan kalkması. TBK m.146
Zarar: Kişinin malvarlığında ya da kişilik değerlerinde iradesi dışında meydana gelen azalma.
Zımni ret: İdareye yapılan başvuruya otuz gün içinde cevap verilmemesi hâlinde isteğin reddedilmiş sayılması. İYUK m.10
Zilyetlik: Bir şey üzerinde fiilî hâkimiyet kurulması. Türk Medeni Kanunu
Zorunlu arabuluculuk: Belirli davalarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmasının dava şartı olması. Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu
Zorunlu dava arkadaşlığı: Maddi hukuk gereği davanın birden çok kişi tarafından ya da birden çok kişiye karşı birlikte açılması zorunluluğu. HMK m.59
Zorunlu tebligat adresi: Tebligatın yapılacağı, kanunen bildirilmiş ya da sistemde kayıtlı adres (adres kayıt sistemi). Tebligat Kanunu

Tanımlar RWNTH Arşiv için özgün olarak yazılmıştır; bir terimi genel hatlarıyla tanıtmayı amaçlar, kanun metninin ve içtihadın yerini tutmaz.